Bài giảng Ngữ văn 9 - Bài 16: Các thành phần biệt lập

 CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
I/ THÀNH PHẦN TÌNH THÁI :
 1/ Ví dụ :SGK/18 
Đọc các câu sau đây (Trích từ truyện ngắn Chiếc lược ngà của 
Nguyễn Quang sáng)
 Cao
a/Chắc 
a/ Với lòng mong nhớNhận của định anh, chắccủa người anh nghĩ nói đốirằng, con anh sẽ chạy xô 
vào lòng anh, sẽ ômvới chặt sự lấy việc, cổ thểanh. hiện độ tin cậy
b/Anhb/Có lẽ quay lại nhìn con vừa khe khẽ lắc đầu vừa cười. Có lẽThấp vì khổ tâm 
đến nỗi không khóc được, nên anh phải cười vậy thôi.
 Các từ in đậm trong những câu trên thể 
 hiện nhận định của người nói đối với sự việc 
 nêu ở trong câu như thế nào? Nếu không có những từ ngữ in đâṃ nói trên thì nghĩa sự việc của 
 ? câu chứa chúng có khác đi không ?vì sao?
 a/ Với lòng mong nhớ của anh, a/ Với lòng mong nhớ của anh, 
 chắc anh nghĩ rằng, con anh sẽ anh nghĩ rằng, con anh sẽ chạy 
 chạy xô vào lòng anh, sẽ ôm xô vào lòng anh, sẽ ôm chặt lấy 
 chặt lấy cổ anh. cổ anh.
 b/Anh quay lại nhìn con vừa b/Anh quay lại nhìn con vừa 
 khe khẽ lắc đầu vừa cười. Có lẽ khe khẽ lắc đầu vừa cười. Vì 
 vì khổ tâm đên nỗi không khóc khổ tâm đên nỗi không khóc 
 được, nên anh phải cười vậy được, nên anh phải cười vậy 
 thôi. thôi.
 -Ý nghĩa sự việc không thay đổi.
- Vì các từ in đậm không tham gia diễn đạt ý nghĩa sự việc ,chỉ thể 
hiện cách nhìn, cách đánh giá sự việc của người nói. CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
I/ THÀNH PHẦN TÌNH THÁI :
1/ Ví dụ :SGK/18
 a/Chắc Cao Từ phân tích trên em 
 Nhận định của hãy cho biết thành phần
 người nói đối tình thái được dùng để 
 với sự việc, thể 
 b/Có lẽ làm gì ?
 hiện độ tin cậy Thấp
 * Các từ in đậm không tham gia diễn 
 đạt ý nghĩa sự việc.
2/Kết luận :Thành phần tình thái được 
dùng để thể hiện cách nhìn của người nói 
đối với sự việc được nói đến trong câu. Thành phần tình thái được dùng rất nhiều trong thơ, văn:
VD: 1- “Sương chùng chình qua ngõ
 Hình như thu đã về”
 (Sang thu – Hữu Thỉnh)
 2- “Lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam và có lẽ cả thế giới, có 
một vị Chủ tịch nước lấy chiếc nhà sàn nhỏ bằng gỗ bên cạnh chiếc ao 
làm “cung điện “ của mình. 
 ( Phong cách Hồ Chí Minh – Lê Anh Trà) Lưu ý :
Trong giao tiếp ngoài những yếu tố tình thái thể hiện độ tin cậy 
của người nói đối với sự việc được nói đến trong câu như:
-Chắc hẳn, chắc là, chắc chắn (chỉ độ tin cậy cao)
-Hình như, dường như, hầu như, có vẻ như (chỉ độ tin cậy thấp)
-Ta còn gặp:
-Những yếu tố tình thái gắn với ý kiến của người nói như : Theo 
tôi, ý ông ấy, theo anh..
 VD: Theo anh, anh thấy sự việc như thế nào?
-Những yếu tố tình thái chỉ thái độ của người nói đối với người 
nghe như: à, ạ, a, hả, hử, nhé, nhỉ, đây, đấy (đứng cuối câu)
 VD: Mai đi lúc 7 giờ nhé! CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
II/ THÀNH PHẦN CẢM THÁN:
1 / Ví dụ : SGK/18 Đọc các câu sau đây, 
 Các từ in đậm 
chú ý các từ ngữ in đậm
 trong những 
 Nhờ những từ 
a/Ồ, sao mà độ ấy vui thế . câu trên có 
 Dùng để( Kimbộc Lânlộ ,Làng Vui) sướng chỉ sựngữ vật nào hay trong 
 tâm lí người nói Từ nhữngsư câuviệc phân mà gì tích chúng trên em 
 Tiếc rẻ
b/Trời ơi, chỉ còn có năm phút ! hãy chokhông biếtta hiểu thành ? được phần tại cảm 
 sao người nói 
 (Nguyễn Thành Long ,Lặng lẽ SaPa) thán được dùng để làm gì?
 Cáckêu từ ồ hoặc kêu 
 ngữ in 
2 / Kết luận :Thành phần cảm thán trời ơi?
 đậm được 
được dùng để bộc lộ tâm lí của người 
 dùng để 
nói ( vui, buồn, mừng, giận, .)
 làm gì? Th¶o luËn
NhËn xÐt vÒ thµnh c¸c phÇn t×nh th¸i vµ c¶m th¸n trong c©u, cã ý 
kiÕn cho r»ng: Hai thµnh phÇn nµy tuy kh¸c nhau vÒ c«ng dông 
nhưng l¹i cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chung. Em cã ®ång ý víi ý kiÕn ®ã 
kh«ng? V× sao?
Gîi ý: Muèn biÕt sù gièng vµ kh¸c nhau cña c¸c phÇn t×nh th¸i vµ 
c¶m th¸n trong c©u, cÇn dùa vµo:
-C«ng dông cña tõng thµnh phÇn.
- ĐÆc ®iÓm cña c¸c thµnh phÇn ®ã: cã tham gia vµo cÊu tróc ng÷ 
ph¸p cña c©u kh«ng? Cã tham gia vµo viÖc diÔn ®¹t nghÜa sù viÖc 
cña c©u kh«ng? Sù gièng vµ kh¸c nhau gi÷a c¸c phÇn t×nh th¸i 
 vµ c¶m th¸n trong c©u : 
* Kh¸c nhau:
-Thµnh phÇn t×nh th¸i ®­ược dïng ®Ó thÓ hiÖn c¸ch nh×n cña người 
nãi ®èi víi sù viÖc ®­ược nãi ®Õn trong c©u.
-Thµnh phÇn c¶m th¸n ®­ược dïng ®Ó béc lé t©m li ́ cña người nãi 
(vui, buån, mõng, giËn )
*Gièng nhau:
-ĐÒu kh«ng tham gia vµo viÖc diÔn ®¹t nghÜa sù viÖc cña c©u. 
-Đều không tham gia vào cấu trúc ngữ pháp của câu.
 Thµnh phÇn biÖt lËp. CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
II/ THÀNH PHẦN CẢM THÁN:
1 / Ví dụ :SGK/18
a/Ồ, 
 Dùng để bộc lộ Vui sướng 
 tâm lí người nói
b/Trời ơi Tiếc rẻ
2 / Kết luận :Thành phần cảm thán được dùng để bộc lộ tâm lí của người 
nói ( vui, buồn, mừng, giận, .)
* Lưu ý: Các thành phần tình thái, cảm thán là những bộ phận không 
tham gia vào việc diễn đạt nghĩa sự việc của câu nên được gọi là thành 
phần biệt lập. CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
III/ LUYỆN TẬP:
Bài tập 1: Tìm các thành phần tình thái ,cảm thán trong những câu 
sau đây:
a/ CóNhưng lẽ - Thànhcòn cái phần này nữatình mà thái. ông sợ , có lẽ còn ghê rợn hơn cả những 
tiếng kia nhiều. (Kim Lân , Làng )
b/Chao ôi,ôi –bắt Thành gặp mộtphần con cảm người thán như . anh ta là một cơ hội hãn hữu cho 
sáng tác, nhưng hoàn thành sáng tác còn là một chặng đường dài.
 ( Nguyễn Thành Long , Lặng lẽ SaPa )
c/c/ TrongHình như giờ –phút Thành cuối phần cùng tình ,không thái còn. đủ sức trăng trối lại điều gì, hình 
như chỉ có tình cha con là không thể chết được, anh đưa tay vào túi, móc 
cây lược, đưa cho tôi và nhìn tôi một hồi lâu . 
 (Nguyễn Quang Sáng , Chiếc lược ngà)
d/Ôngd/ Chả lãonhẽ bỗng - Thành ngừng phần lại tình,ngờ thái ngợ . như lời mình không được đúng lắm. 
Chả nhẽ cái bọn ở làng lại đốn đến thế được .
 (Kim Lân , Làng ) CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
III/ LUYỆN TẬP:
Bài tập 2 :Hãy xếp những từ ngữ sau đây theo trình tự tăng dần độ tin 
cậy (hay độ chắc chắn)
 (Chú ý :những từ ngữ thể hiện cùng một mức độ tin cậy thì xếp ngang 
nhau .)
chắc là, dường như, chắc chắn, có lẽ ,chắc hẳn, hình như , có vẻ như 
 chắc chắn
 chắc hẳn
 chắc là
 có lẽ
 dường như, hình như, có vẻ như CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
III/ LUYỆN TẬP:
Bài tập 3: Hãy cho biết, trong số những từ có thể thay thế cho nhau 
trong câu sau đây, với từ nào người nói phải chịu trách nhiệm cao nhất về 
độ tin cậy của sự việc do mình nói raCao ,với nhấttừ nào : chắc trách chắn nhiệm đó thấp 
nhất.Tại- Từ sao chịu tác trách giả Chiếcnhiệm lược ngà (Nguyễn Quang Sáng)lại chọn từ 
chắc?
 Thấp nhất : hình như
 (1) chắc
Với lòng mong nhớ của anh, anh nghĩ rằng, con anh sẽ 
 (2) hình như chạy xô vào lòng anh, sẽ 
 (3) chắc chắn ôm chặt lấy cổ anh.
•Gợi ý :Xét theo hai trường hợp:tại sao tác giả không dùng hình như 
 hay là chắc chắn ? CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
III/ LUYỆN TẬP:
 Bài tập 3: Cao nhất : chắc chắn
 - Từ chịu trách nhiệm 
 Thấp nhất : hình như
 - Chọn chắc vì :
 + Theo tình cảm huyết thống sự việc sẽ diễn ra như vậy .
 +Do thời gian và ngoại hình có thể sự việc sẽ diễn ra khác đi một 
 chút. CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
III/ LUYỆN TẬP:
 Bài tập 4 : Viết một đoạn văn ngắn nói về cảm xúc của em khi 
 được thưởng thức một tác phẩm văn nghệ (truyện ,thơ ,phim , 
 ảnh ,tượng ) trong đoạn văn đó có câu chứa thành phần tình 
 thái hoặc cảm thán .
 CỦNG CỐ
 -Thành phần tình thái dùng để làm 
gì? 
-Thành phần cảm thán dùng để làm 
gì? HƯỚNG DẪN SOẠN BÀI 
-Học thuộc ghi nhớ, hoàn chỉnh các bài tập.
-Chuẩn bị bài :CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP 
(tt)