Bài giảng Ngữ văn Lớp 9 - Bài 24: Sang thu

 Thơ là thu của lòng người, thu là thơ của đất trời.” Mùa thu từ bao 
lâu nay đã trở thành suối nguồn vô tận, khơi nguồn cảm hứng cho thi 
ca nhạc họa. Những cảnh đẹp thiên nhiên tươi sáng, trời thu trong 
xanh, khí thu dịu mát, cảnh thu trong sáng đã làm mê luyến trái tim bao 
thi sĩ. Nhỏ nhẹ và khiêm nhường Hữu Thỉnh góp vào cho bản hòa ca 
của đất trời một góc thiên nhiên “Sang thu” để cùng tôn vinh những 
mùa trái, mùa hương của đất trời, xứ sở. SANGSANG 
THUTHU
 -Hữu Thỉnh- I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
 Nguyễn Hữu Thỉnh, sinh năm 1942
 Quê huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc
 Thuộc thế hệ các nhà thơ chống Mĩ
 Đề tài: Chiến tranh, người lính và cuộc 
 sống nông thôn
 Phong cách thơ: Tha thiết, nhỏ nhẹ, sâu 
 lắng I. TÌM HIỂU CHUNG
 1. Tác giả
 Một 
 số 
 tập 
 thơ 
 tiêu 
 biểu I. TÌM HIỂU CHUNG
 2. Tác phẩm
 Bỗng nhận ra hương ổi
 Phả vào trong gió se
 Sương chùng chình qua ngõ
 Hình như thu đã về
 Sông được lúc dềnh dàng
 Chim bắt đầu vội vã
 Có đám mây mùa hạ
 Vắt nửa mình sang thu
 Vẫn còn bao nhiêu nắng
 Đã vơi dần cơn mưa
 Sấm cũng bớt bất ngờ
 Trên hàng cây đứng tuổi. I. TÌM HIỂU CHUNG
 2. Tác phẩm
 Sang thu
 Hoàn Xuất xứ: In Thể thơ: 
 cảnh sáng trong “Từ 5 chữ
 tác: Cuối chiến hào 
 năm 1977 tới thành 
 phố” I. TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm Sang thu
 Bố cục
 P1 Khổ 1 Tín hiệu sang thu
 P2 Khổ 2 Bức tranh thiên nhiên lúc sang thu
 P3 Khổ 3 Suy ngẫm của tác giả I. TÌM HIỂU CHUNG
 2. Tác phẩm
 Ý nghĩa nhan đề
 q “Sang thu” trước hết gợi lên khoảnh khắc giao mùa của 
 thiên nhiên, khi đất trời chuyển từ hạ sang thu
 q Gợi khoảnh khắc chuyển giao giữa tuổi trẻ sang độ tuổi 
 trưởng thành vững vàng, từng trải I. TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm Mạch cảm xúc
 Thiên nhiên sang thu Ngoại cảnh
 Suy ngẫm về đời người 
 Tâm cảnh
 sang thu
 Lắng dần vào suy tư II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 1. Tín hiệu sang thu
- "Sang thu" là một khoảnh khắc rất đặc biệt của thiên nhiên. Đó là lúc hạ vẫn chưa kịp đi 
mà hương thu đã lặng lẽ đến rồi.
- Trước sự thay đổi ấy, hẳn phải là một hồn tinh tế và giàu cảm xúc lắm thì nhà thơ mới cảm 
nhận được:
 " Bỗng nhận ra hương ổi
 Phả vào trong gió se
 Sương chùng chình qua ngõ
 Hình như thu đã về"
- Hữu Thỉnh đã lựa chọn một hình ảnh quen thuộc, gần gũi để làm nên một tứ thơ mới mẻ 
khi ông sử dụng một làn "hương ổi" để làm tín hiệu giao mùa: II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 1. Tín hiệu sang thu
 “Bỗng nhận ra hương ổi
 Phả vào trong gió se”
 "Hương ổi" đi liền với từ "bỗng" đã diễn tả cảm giác bất ngờ, đột ngột, ngỡ ngàng của nhân vật 
 được đặt ở đầu câu thơ trữ tình.
 "Hương ổi" đi liền với động từ diễn tả một làn hương ngào ngạt, sánh đậm. Đồng thời gợi cho 
 "phả" ta liên tưởng đến không gian thân thuộc của những làng quê. 
 Đó có thể là một làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ với những khu 
 vườn, những lối ngõ sum suê cây trái.
 Làn " hương ổi" trở thành phong vị riêng trong thơ thu Hữu 
 Thỉnh.
 "Gió se" là ngọn gió heo may đặc trưng của mùa thu đất Bắc. Đó là một 
 thứ gió khô và thoáng chút se lạnh.
 Làn "gió se" ấy đã làm dịu đi cái nắng oi ả, gay gắt của mùa hạ và 
 khiến cho làn "hương ổi" như sánh lại và trở nên ngọt ngào 
 hơn. Lời tự bạch của nhà thơ
“Giữa trời đất mênh mang, giữa cái khoảnh khắc giao 
mùa kì lạ thì điều khiến cho tâm hồn tôi phải lay động, 
phải giật mình để nhận ra, đó chính là hương ổi. Với 
những người không làm thơ thì mùi hương đó gợi nhớ 
đến tuổi ấu thơ, gợi nhớ đến buổi chiều vàng với một 
dòng sông thanh bình, một con đò lững lờ trôi, những 
đàn trâu bò no cỏ giỡn đùa nhau và những đứa trẻ ẩn 
hiện trong triền ổi chín ven song. Nó giống như mùi bờ 
bãi, mùa con trẻ Hương ổi tự nó xốc thẳng vào những 
miền thơ ấu thân thiết trong tâm hồn chúng ta. Mùi 
hương đơn sơ ấy lại trở thành quý giá vì nó đã trở 
thành chiếc chìa khóa vàng mở thẳng vào tâm hồn mỗi 
người, có khi là cả một thế hệ ”. II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 1. Tín hiệu sang thu
 “Sương chùng chình qua ngõ
 Hình như thu đã về"
 Nghệ thuật nhân hóa qua từ đã gợi lên dáng vẻ lãng đãng như đợi chờ, cố ý chậm lại 
 láy "chùng chình" đầy lưu luyến của màn sương.
 Cụm từ "qua ngõ" gợi liên tưởng đến những đường làng, ngõ xóm hay cũng 
 là cửa ngõ của thời gian thông giữa hai mùa (cuối hạ, đầu 
 thu).
 "Hình như" là một lối nói giả định, phán đoán không chắc chắn, với 
 một chút nghi hoặc. Nhưng lại rất phù hợp để diễn tả về 
 cảm nhận mơ hồ lúc giao mùa.
 Sự kết hợp một loạt các từ đã thể hiện tâm trạng ngỡ ngàng, vui mừng, hạnh phúc 
 "bỗng" , "phả" , "hình như" của tác giả trong phút giao mùa của vạn vật.
 => Đó là những cảm nhận tinh tế của tác giả lúc thu sang, và đối diện với những khoảnh 
 khắc ấy là niềm vui, niềm hạnh phúc vô bờ. II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
1. Tín hiệu sang thu Cảm xúc
 Bỗng Đột ngột, bất ngờ
 Tâm trạng 
 ngạc nhiên, 
 bất ngờ, mơ hồ 
 trước tín hiệu 
 Hình như Nửa tin, nửa ngờ mùa thu. II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
1. Tín hiệu sang thu Bước chuyển nhẹ nhàng, mơ hồ của 
 thiên nhiên thời điểm giao mùa
 " Bỗng nhận ra hương ổi
 Phả vào trong gió se
 Sương chùng chình qua ngõ
 Hình như thu đã về"
 Lòng người ngỡ ngàng, xao xuyến
 Sự nhạy cảm, lòng yêu thiên nhiên 
 và cuộc sống nơi làng quê II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 1. Tín hiệu sang thu
 Đi suốt cả ngày thu
 Vẫn chưa về tới ngõ
 Dùng dằng hoa quan họ
 Nở tím bên sông Thương
 (Chiều sông Thương _ Hữu Thỉnh) II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 2. Bức tranh thiên nhiên lúc sang thu
 a) Quang cảnh thiên nhiên được tái hiện chân thực và sống động qua việc lựa chọn những hình ảnh 
 đặc trưng:
 " Sông được lúc dềnh dàng 
 Chim bắt đầu vội vã"
 Không gian rộng mở, có tầng bậc vừa cao vời vừa 
 thoáng đãng II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 2. Bức tranh thiên nhiên lúc sang thu
 a) Quang cảnh thiên nhiên được tái hiện chân thực và sống động qua việc lựa chọn những hình ảnh 
 đặc trưng:
 " Sông được lúc dềnh dàng 
 Chim bắt đầu vội vã" ><
 Hai câu thơ đầu có cấu trúc đối đã diễn tả vẻ đẹp thiên nhiên và lòng người phút giao mùa.
 tự nhiên, chặt chẽ 
 Hình ảnh "dòng sông" được Tả thực một dòng sông tĩnh lặng, trong trẻo với dòng chảy êm 
 nhân hóa qua từ láy "dềnh đềm. Con sông được nhân hóa như đang được nghỉ ngơi sau 
 dàng" : một mùa hạ vất vả với bão giông.
 Từ "được lúc" gợi ta liên tưởng đến hình ảnh những con người đã đi qua 
 thời chiến, trải qua lửa đạn giờ đang được sống chậm lại, đến 
 lúc phải nghỉ ngơi. II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 2. Bức tranh thiên nhiên lúc sang thu
 a) Quang cảnh thiên nhiên được tái hiện chân thực và sống động qua việc lựa chọn những hình ảnh 
 đặc trưng:
 " Sông được lúc dềnh dàng 
 Chim bắt đầu vội vã" ><
 Hình ảnh những chú "chim" được - Tả thực những cánh chim di cư bay về phương Nam để tránh rét.
 nhân hóa qua từ láy "vội vã" : - Những cánh chim được nhân hóa như bắt đầu nhanh hơn, gấp gáp hơn khi 
 nhận ra những đợt gió heo may se lạnh đang ùa về.
 từ " bắt đầu" gợi liên tưởng đến những người lính bước ra từ trong chiến tranh. Họ cứ 
 ngỡ đã đến lúc phải nghỉ ngơi để suy ngẫm, song lại chính là lúc họ " bắt 
 đầu" phải vội vã, tất bật trong những lo toan của cuộc sống mới.
 Nghệ thuật đối được tác giả sử dụng - Làm nổi bật hai động thái trái ngược của thiên nhiên trong khoảnh khắc 
 một cách nhịp nhàng, tài tình qua hình giao mùa.
 ảnh " dềnh dàng" >< "vội vã". - Làm nổi rõ hai tâm trạng trái ngược nhau của con người khi bước từ chiến 
 tranh sang hòa bình. II. TÌM HIỂU VĂN BẢN
 2. Bức tranh thiên nhiên lúc sang thu
 b) Quang cảnh thiên nhiên tiếp tục tái hiện qua những 
 sáng tạo vô cùng độc đáo, ấn tượng:
 " Có đám mây mùa hạ
 Vắt nửa mình sang thu" 
 Nghệ thuật nhân hóa qua cụm từ có - Gợi lên không gian của một bầu trời cao rộng, trong trẻo lúc thu về. 
 ý nghĩa tượng hình “ vắt nửa mình” Khiến cho đám mây như có hình, có hồn và trở nên gần gũi, sinh động.
 - Gợi liên tưởng đến bước đi của thời gian, đám mây như một cây cầu 
 đặc biệt để nối liền những ngày cuối hạ và đầu thu.
 Hình ảnh "đám mây" còn mang ý gợi sự giao thời của đời sống khi đất nước đang chuyển giao từ chiến 
 nghĩa thế sự : tranh sang hòa bình.
 Khoảnh khắc giao mùa được tái hiện rất tinh tế, sống động bằng những câu thơ giàu giá trị tạo hình. Và ẩn 
 sâu khoảnh khắc đó còn là hình ảnh của đời sống lúc sang thu với biết bao biến chuyển.