Bài giảng Ngữ văn 7 - Văn bản: Mẹ và quả

 VĂN BẢN: 
MẸ VÀ QUẢ
 - Nguyễn Khoa Điềm - KHÁM VẬN 
 PHÁ DỤNG
KHỞI KIẾN LUYỆN 
ĐỘNG THỨC TẬP KHỞI ĐỘNG
 Quan sát video KHỞI ĐỘNG
Em cảm nhận của em khi xem xong đoạn phim 
ngắn trên? Em sẽ làm gì để thể hiện tình cảm 
của mình dành cho người cha kính yêu? HÌNH THÀNH KIẾN THỨC PHIẾU HỌC TẬP 
 Câu hỏi Trả lời
- Bài thơ được viết theo thể thơ gì? Chỉ rõ cách 
gieo vần, ngắt nhịp của bài thơ có nét độc đáo gì? 
- Văn bản “Mẹ và quả” là lời của ai nói với ai, về 
việc gì?
- Chỉ ra các phương thức biểu đạt sử dụng trong 
văn bản?
- Văn bản có thể chia thành mấy phần? Nội dung 
chính từng phần? I. Đọc và tìm hiểu chung
 1. Tác giả
 Qua tìm hiểu các nguồn tài liệu ở 
 nhà, nêu những hiểu biết của em về 
 tác giả Nguyễn Khoa Điềm (vài 
 nét về tiểu sử, sự nghiệp văn học). I. Đọc và tìm hiểu chung
 1. Tác giả - Nguyễn Khoa Điềm sinh ngày 15 - 4 - 1943
 - Quê: Thừa Thiên - Huế
 - Thơ của Nguyễn Khoa Điềm lấy chất liệu từ văn 
 học Việt Nam và cảm hứng từ quê hương, con 
 người, và tình thần chiến đấu của người chiến sĩ 
 Việt Nam yêu nước... Thơ ông hấp dẫn bởi sự kết 
 hợp giữa cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của 
 người trí thức về đất nước và con người Việt Nam.
 - Các tác phẩm nổi tiếng: Người con gái chằm nón 
 bài thơ, Nơi Bác từng qua, Nỗi nhớ, Đất nước I. Đọc và tìm hiểu chung
 2. Tác phẩm
 a. Xuất xứ
 Bài thơ được sáng tác năm 1982, trích Thơ Nguyêñ Khoa Điềm, 
 Tuyển tâp̣ 40 năm do tá c giả choṇ , NXB Văn hoc̣ , Hà Nôị , 2012
 b. Đọc, chú thích
 - Từ “lặn” và “mọc” được sử dụng trong bài thơ có ý nghĩa mùa 
 quả hết rồi mùa quả lại tới, là sự đều đặn, tuần hoàn cũng giống 
 như cái lặn và mọc tuần hoàn của Mặt Trời và Mặt Trăng. I. Đọc và tìm hiểu chung
 2. Tác phẩm
 c. Đặc điểm hình thức của bài thơ
 - Bài thơ được viết theo thể thơ gì? Chỉ rõ cách gieo vần, 
 ngắt nhịp của bài thơ có nét độc đáo gì? 
 - Văn bản “Mẹ và quả” là lời của ai nói với ai, về việc gì?
 - Chỉ ra các phương thức biểu đạt sử dụng trong văn bản?
 - Văn bản có thể chia thành mấy phần? Nội dung chính 
 từng phần? I. Đọc và tìm hiểu chung
 2. Tác phẩm
 c. Đặc điểm hình thức của bài thơ
 - Thể loại: tự do (Số tiếng ở mỗi dòng: 7 - 8 tiếng xen kẽ nhau)
 - Vần: vần chân cách
 Nhịp điệu: 3/4, 3/5, 3/2/3, 2/5.
 - Chủ đề: Bài thơ là lời của người con (tác giả) nói với mình cũng 
 như nói với mẹ và với mọi người về công lao của người mẹ.
 - Phương thức biểu đạt: biểu cảm kết hợp miêu tả I. Đọc và tìm hiểu chung
 2. Tác phẩm
 c. Đặc điểm hình thức của bài thơ
 - Bố cục: 2 phần
 + Phần 1: 2 khổ thơ đầu: Hình ảnh người mẹ gắn với những mùa quả.
 + Phần 2: Khổ cuối: Suy tư của người con về mẹ và những mùa quả. II. Đọc hiểu văn bản
 1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
 a. Khổ 1
 Hình ảnh mùa quả do tay mẹ vun trồng được nhà thơ miêu tả qua câu 
 thơ nào? 
 1. Từ “lặn”, “mọc” ở bài thơ gợi lên trong em hình dung như thế nào 
 về mùa quả?
 Chỉ ta và phân tích biện pháp tu từ ở khổ thơ đầu? 
 - Từ đó, hình ảnh người mẹ được gợi lên như thế nào qua những hình 
 ảnh ấy? 
 2. Người mẹ trong bài thơ không được miêu tả trực tiếp nhưng người 
 đọc vẫn nhận ra được phẩm chất của bà qua những dòng thơ nào?
 3. Phân tích nét độc đáo của bài thơ thể hiện qua một trong các yếu 
 tố: từ ngữ, hình ảnh, vần, nhịp, biện pháp tu từ,... II. Đọc hiểu văn bản
 1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
 a. Khổ 1
 Những mùa quả mẹ tôi hái được
 Mẹ vẫn trông vào tay mẹ vun trồng
 Những mùa quả lặn rồi lại mọc
 Như mặt trời, khi như mặt trăng.
 - Hình ảnh những mùa quả:
+ Biện pháp tu từ so sánh: “Những mùa quả lặn rồi lại mọc/ Như Mặt Trời, 
khi như Mặt Trăng.” 
+ Điệp ngữ: “Những mùa quả”
+ Từ ngữ, hình ảnh bình dị được miêu tả: “lặn”, “mọc”, “Như Mặt Trời, 
khi như Mặt Trăng.”
+ Giọng thơ tự sự, lời tâm tình II. Đọc hiểu văn bản
 1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
 a. Khổ 1
 - Hình ảnh những mùa quả:
  Tác dụng: 
 + gợi đến vườn cây của mẹ nơi quê nhà yên bình. Cứ hết mùa quả này 
 mẹ lại trồng mùa quả khác cũng giống như vòng tuần hoàn lặp đi lặp lại 
 của Mặt Trời và Mặt Trăng;
 + đã gợi ra mảnh vườn xanh tươi, đầy màu sắc. Những mùa quả “như Mặt 
 Trời” rộ chín của cam vàng, ớt đỏ, bí ngô già; “khi như Mặt Trăng” trắng 
 dịu màu hoa, xanh màu ngọc như quả cà, quả bầu, quả mướp
 - Hình ảnh người mẹ
 + Ý thơ gợi liên tưởng này hình dung ra những công lao to lớn của 
 mẹ. Người mẹ hiện lên với hình ảnh vất vả, lam lũ, tần tảo, chịu 
 thương chịu khó, thức khuya dậy sớm vun trồng, chăm sóc cây 
 trái nhưng mẹ vẫn lạc quan, trông mong, tin tưởng quả được mùa II. Đọc hiểu văn bản
 1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
 a. Khổ 1
 - Hình ảnh người mẹ
 + Ý thơ gợi liên tưởng này hình dung ra những công lao to lớn của 
 mẹ. Người mẹ hiện lên với hình ảnh vất vả, lam lũ, tần tảo, chịu 
 thương chịu khó, thức khuya dậy sớm vun trồng, chăm sóc cây trái 
 nhưng mẹ vẫn lạc quan, trông mong, tin tưởng quả được mùa II. Đọc hiểu văn bản
 1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
 b. Khổ 2
 - Hình ảnh trong bài đã minh họa cho nội dung nào của bài thơ? 
 Hình ảnh trong tranh minh họa cho nội dung người mẹ trồng bí, 
 bầu và đã đến lúc được thu hoạch (“Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn 
 lên/ Còn những bí và bầu thì lớn xuống”).
 - Chỉ ra và phân tích tác dụng của phép tu từ ở hai câu thơ đầu? 
 - Hình ảnh “Giọt mồ hôi mặn” trong bài thơ là hình ảnh thơ độc 
 đáo. Tại sao vậy? 
 - Khổ thơ khắc họa được vẻ đẹp nào ở người mẹ, tâm trạng và 
 cảm xúc gì của tác giả được gửi gắm trong khổ thơ? II. Đọc hiểu văn bản
 1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
 b. Khổ 2
 Những mùa quả mẹ tôi hái được
 Mẹ vẫn trông vào tay mẹ vun trồng
 Những mùa quả lặn rồi lại mọc
 Như mặt trời, khi như mặt trăng.
 - Hình ảnh đối lập: con cái “lớn lên” > <bầu bí “lớn xuống” 
 => thể hiện sự trái ngược trong quá trình phát triển của cây cối và 
 con người. Con người “lớn lên” chỉ sự trưởng thành, chững chạc 
 theo tháng năm còn “lớn xuống” lại nói đến sự chín muồi của quả 
 bí quả bầu trên giàn, ngày càng dài để chạm gần xuống mặt đất. II. Đọc hiểu văn bản
 1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
 b. Khổ 2
 Chúng mang dáng những giọt mồ hôi mặn
 Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi
 + “Giọt mồ hôi mặn” là hình ảnh liên tưởng, so sánh độc đáo. Vì 
 từ dáng hình của bầu, bí “lớn xuống”, tác giả ví với dáng hình của 
 giọt mồ hôi mặn. Cách nói ấy khẳng định về những hi sinh lặng 
 thầm mà lớn lao của mẹ. Từ đó, tác giả bày tỏ lòng biết ơn, sự 
 thấu hiểu những công lao to lớn của mẹ.